هەرێم نیوز
لەگەڵ چوونە ناو هەفتەی دووەمی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر کۆماری ئیسلامی ئێران، جیهان تەنها لەبەردەم مەترسییەکی سەربازیدا نییە، بەڵکو گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە نەخشەی ئابووری و سیاسیی جیهاندا بەڕێوەیە.
هەرچەندە لە جەنگەکاندا بە دەگمەن براوەی ڕەها دەبینرێت، بەڵام ئاماژەکان بۆ ئەوە دەچن کە هەندێک وڵات لەناو ئەم پشێوییەدا دەرفەتی ستراتیژی دەدۆزنەوە و هەندێکی دیکەش ڕووبەڕووی داڕمانێکی ئابووری بێ وێنە دەبنەوە.
ڕووسیا لە سەرووی لیستی ئەو وڵاتانە دێت کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لەم قەیرانە سوودمەندە، هەرچەندە تاران هاوپەیمانێکی نزیکی مۆسکۆیە، بەڵام جەنگەکە گوشاری سەربازی لەسەر بەرەکانی ئۆکرانیا کەم کردووەتەوە.
بەهۆی سەرقاڵبوونی واشنتن بە دابینکردنی مووشەکی پاتریۆت و سیستەمە بەرگرییەکان بۆ بەرەکانی جەنگ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئاستی هاوکارییە سەربازییەکانی ئەمریکا بۆ کیێڤ پاشەکشەی کردووە، ئەمەش دەرفەتی زیاتر دەداتە سوپای ڕووسیا بۆ پێشڕەوی.
لە لایەکی دیکەوە، بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بۆ سەرووی ١٢٠ دۆلار، بووەتە هۆی بوژانەوەی خەزێنەی ڕووسیا کە بەهۆی سزاکانی ڕۆژئاواوە لەژێر فشاردا بوو. ئێستا کە هەناردەی نەوتی کەنداو لە ڕێگەی گەرووی هورمزەوە پەکیکەوتووە، وڵاتانی وەک هند و چین ناچارن زیاتر پشت بە نەوتی ڕووسیا ببەستن، ئەمەش وای کردووە ڕۆژئاوا چاوپۆشی لە بەشێک لە سزاکانی سەر وزەی ڕووسیا بکات بۆ ئەوەی بازاڕی جیهانی تووشی داڕمان نەبێت.
چین وەک گەورەترین هاوردەکاری نەوت لە جیهاندا، لە دۆخێکی ئاڵۆزدایە؛ لە کاتێکدا مەترسی لەسەر هێڵەکانی گواستنەوەی وزە هەیە، بەڵام تێکچوونی هاتوچۆی دەریایی لە بابولمەندەب و دەریای سوور زیانی گەورەی بە هەناردەی کاڵاکانی گەیاندووە.
تێچووی گواستنەوەی هەر کەشتییەک بۆ ئەوروپا بە ملیۆنان دۆلار زیادی کردووە، بەڵام پەکین ئەمە وەک دەرفەتێکی دیپلۆماسی بەکاردەهێنێت تا خۆی وەک جێگرەوەیەکی "بەرپرسیار و ئاشتیخواز" بەرامبەر سیاسەتە توندەکانی ئیدارەی تڕەمپ نیشان بدات و پێگەی خۆی لە ناوچەکە بەهێزتر بکات.
قوربانیی یەکەمی ئەم جەنگە ئابوورییە نوێیەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیان کە بە تەواوی پشت بە وزەی ناوچەکە دەبەستن. وڵاتانی وەک ڤێتنام و فلیپین کەوتوونەتە ناو قەیرانێکی قورسی سووتەمەنییەوە و حکومەتەکانیان ناچار بوون ڕێکاری توندی دەستپێوەگرتن بگرنەبەر.
لە پاکستان و بەنگلادیش، گرانیی سووتەمەنی وای کردووە زۆربەی دامەزراوەکان دابخرێن و سیستەمی بەشەپشک بۆ بنزین و گازوایل پەیڕەو بکرێت، ئەمەش مەترسی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی کۆمەڵایەتی لێ دەکرێت.
مەترسییە هەرە گەورەکە کە هەڕەشە لە سەقامگیریی جیهان دەکات، ئاسایشی خۆراکە. بەهۆی ئەوەی ٣٠٪ی کەرەستە خاوەکانی بەرهەمهێنانی کود و کیمیاوی کشتوکاڵی لە گەرووی هورمزەوە تێدەپەڕن، وەستانی ئەم ڕێڕەوە وای کردووە کارگەکانی پترۆکیمیاوی لە کەنداو کارەکانیان ڕابگرن.
شارەزایان هۆشداری دەدەن کە ئەگەر جەنگەکە درێژە بکێشێت، لە چەند مانگی داهاتوودا جیهان ڕووبەڕووی کەمبوونەوەی بەرهەمی کشتوکاڵی و گرانییەکی بێ وێنەی نرخی خۆراک دەبێتەوە کە هەموو ماڵێک دەهەژێنێت.