هەرێم نیوز
ئێران نزیک دەبێتەوە لە لەدەستدانی یەکێک لە گرنگترین سەرچاوەکانی هاتنەناوەوەی دراوی قورس بۆ ناو ئابوورییەکەی، ئەوەش لەگەڵ کەمبوونەوەی بڕی نەوتی ئێرانیی سەر کەشتییەکان کە لە دەرەوەی بازنەی گەمارۆ دەریاییەکانی ئەمریکادان بۆ نزیکەی ٢٩ ملیۆن بەرمیل، لە کاتێکدا لە ناوەڕاستی مانگی تەممووزدا ئەو بڕە نزیکەی ٩٠ ملیۆن بەرمیل بووە، ئەمەش بەپێی داتاکانی کۆمپانیای "کێپلەر" بۆ بەدواداچوونی کەشتییەکان.
بەپێی ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەی "وۆڵ ستریت جۆرناڵ"، لە کاتی سەپاندنەوەی گەمارۆکە لەلایەن هێزی دەریایی ئەمریکاوە لە ناوەڕاستی مانگی تەممووزدا، هیچ بارێکی نەوتی خاوی ئێرانی هێڵی گەمارۆکەی نەبەزاندووە. خەمڵاندنەکانی کۆمپانیاکە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو بڕەی لە ئێستادا بەردەستە ڕەنگە لە مانگی داهاتوودا بەتەواوی وشک بکات.
ئێران بەردەوامە لە بارکردنی بڕێکی سنووردار لە نەوتی خاو بۆ سەر کەشتییەکانی ناو کەنداو، بەڵام ئەم بارانە ناتوانن بگەنە دەستی کڕیارانی دەرەوەی ناوچەکە، ئەمەش وردە وردە توانای تاران بۆ گۆڕینی هەناردەی نەوت بۆ داهاتی نەختینەیی کەم دەکاتەوە. ئەمەش دوای نزیکەی شەش مانگ لە جەنگ دێت، لە کاتێکدا کە ئابووریی ئێران ڕووبەڕووی فشاری زیاتر دەبێتەوە لەگەڵ دابەزینی بەهای ڕیاڵ، بەرزبوونەوەی هەڵئاوسان و پاشەکشەی چالاکییە ئابوورییەکان.
یەدەگی نەوتی سەر کەشتییەکان بە خێرایی کەم دەکات
ئێران سوودی لەو ماوە ئارامە وەرگرتبوو کە دوای لێکتێگەیشتننامەکەی ناوەڕاستی مانگی حوزەیران لەگەڵ ئەمریکادا هاتە ئاراوە و تێیدا گەمارۆکە بۆ چەند هەفتەیەک وەستا، ئەوەش بۆ گواستنەوەی بڕێکی زۆر نەوت بۆ دەرەوەی ناوچەی کەنداو بە مەبەستی ڕادەستکردنی لە کاتێکی دواتردا. لە ئێستادا تاران پشت بەو داهاتانە دەبەستێت کە لەو بارانەوە دەستدەکەون، بەڵام ئەم یەدەگە بە خێراییەکی زۆر ڕوو لە کەمبوونەوەیە.
کۆمپانیای "کێپلەر" مەزەندە دەکات کە پرۆسەکانی ڕادەستکردنی ئێستا دەگاتە نزیکەی یەک ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا، کە زۆربەی بۆ چین دەچێت، ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی تەواوبوونی نەوتی ئێرانی سەر کەشتییەکان تا ناوەڕاستی مانگی تشرینی یەکەم. هەروەها پێشبینی دەکرێت پێدانی پارەی تایبەت بەو بارانەی کە پێشتر ڕادەستکراون تا ناوەڕاستی مانگی کانوونی یەکەم کەم ببنەوە، لە کاتێکدا ڕەنگە پرۆسەی کۆکردنەوەی ئەو پارانە قورستر ببێت بەهۆی سزاکانی ئەمریکاوە کە ئەو بانکانە و کەناڵە داراییانە دەکەنە ئامانج کە ئاسانکاری بۆ مامەڵەکانی ئێران دەکەن.
موحسین پاکنەژاد، وەزیری نەوتی ئێران لە ڕۆژی هەینی ڕایگەیاند کە پرۆسەی فرۆشتنی نەوت و ڕادەستکردنی بە کڕیاران "لە دووری هەزاران کیلۆمەتر لە کەنداو و دەریای عومانەوە" ئەنجامدراوە، کە ئەمەش ئاماژەیە بۆ پشتبەستنی تاران بەو بارانەی کە بۆ دەرەوەی ناوچەی کۆتوبەندەکان گواستراونەتەوە.
هەناردەی نوێی سنووردار
داتاکانی "کێپلەر" ئاستی دابەزینی چالاکییەکانی بارکردنی نەوتی ئێران دەردەخەن. تێکڕای ئەو بڕەی لە مانگی ئابدا خراوەتە سەر کەشتییەکانی ناو کەنداو نزیکەی ٢٥٥ هەزار بەرمیل بووە لە ڕۆژێکدا، واتە بە ڕێژەی ٨٥٪ کەمترە لە تێکڕای نێوان مانگەکانی شوبات و نیسان. ئەم بارە نوێیانەش هێشتا لە ناوخۆی بازنەی گەمارۆکەدان و نەگەیشتوونەتە دەستی کڕیاران.
بە شێوەیەکی گشتی، نەوت نزیکەی سێیەکی داهاتی بودجەی ئێران پێکدەهێنێت و داهاتێکی ڕاستەوخۆ دەستەبەر دەکات کە یارمەتی دەوڵەت دەدات بۆ پارەدارکردنی دامەزراوە و دەزگا سەربازییەکانی. وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا دەڵێت کە هێزە چەکدارەکانی ئێران، لە نێویاندا سوپای پاسداران، پشت بە کۆمپانیا تایبەتەکان و تۆڕەکانی "کەشتیگەلی سێبەر" دەبەستن بۆ فرۆشتنی نەوت و دابینکردنی سەرچاوەی دارایی زیاتر بۆ خۆیان. لەگەڵ کەمبوونەوەی توانای هەناردەکردنی نەوتی خاو، ئێران تەنها ڕووبەڕووی کێشەی داهات نابێتەوە، بەڵکو مەترسیی ناچاربوون بە کەمکردنەوەی بەرهەمهێنانیش یەخەی پێدەگرێت.
کەمکردنەوەی بەرهەمهێنان بۆ ڕێگریکردن لە پڕبوونی کۆگاکان
سەرەڕای کۆتوبەندەکانی سەر هەناردەکردن، یەدەگی نەوت لە ناوخۆی ئێراندا بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز نەبووەتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی بەرهەمهێنەران دەستیان کردووە بە کەمکردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنان بۆ ئەوەی لەگەڵ پێداویستییەکانی بەکاربردنی ناوخۆیی یەکبگرێتەوە، ئەمەش بەپێی وتەی هومایۆن فەلەکشاهی، سەرۆکی شیکاری نەوتی خاو لە کۆمپانیای "کێپلەر".
ئەمەش ئەگەری هاتنەدی ئەو سیناریۆیە دەردەخات کە شیکەرەوان لە قۆناغی یەکەمی گەمارۆی بەهاردا پێشبینیان دەکرد، کاتێک هۆشدارییان دا کە بەردەوامبوونی ڕێگریکردن لە هەناردەکردن ڕەنگە ئێران ناچار بکات بەرهەمهێنان کەم بکاتەوە بۆ ئەوەی دامەزراوەکانی کۆگاکردن نەگەنە ئەوپەڕی توانای لەخۆگرتنیان.
ڕێگە وشکانییەکانیش جێگرەوەیەکی کرداری بۆ هەناردەی دەریایی دابین ناکەن. بەپێی قسەی فەلەکشاهی، ئێران لە ڕێگەی بارهەڵگرەکانەوە ناتوانێت زیاتر لە ٤٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا بگوێزێتەوە، کە ئەمە بڕێکی زۆر سنووردارە بەراورد بە هەناردەکەی پێش جەنگ کە نزیک بوو لە دوو ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا. هەروەها وڵاتەکە خاوەنی ژمارەیەکی پێویست لە شەمەندەفەری تایبەت بە گواستنەوەی نەوتی خاو و بەرهەمە نەوتییە پاڵاوتەکان نییە.
چین بەشێک لە نەوتی خاوی ئێران قەرەبوو دەکاتەوە
بەپێی وتەی بەرپرسانی کەرتی وزە، هەندێک لە کڕیارە چینییەکان بە شێوەیەکی گەورەتر ڕوویان لە نەوتی خاوی سعوودیە، عێراق و ئیمارات کردووە. ئەم گۆڕانکارییە گوزارشتە لە گۆڕانکاری لە بژاردەی پاڵاوگە ئاسیاییەکان هاوکات لەگەڵ کەمبوونەوەی دابینکردنی ئێرانی. لە هەندێک حاڵەتدا نەوتی خاوی ئێرانی بەهۆی کەمبوونەوەی خستنەڕووەوە بۆ کڕیاران گرانتر بووە، سەرەڕای ئەو مەترسییانەی کە لەگەڵ مامەڵەکردنیدا هەن.
لە بەرامبەردا، عێراق داشکاندنی نزیکەی ٣٠ دۆلاری بۆ هەر بەرمیلێک لەسەر هەندێک جۆری نەوتی خاو پێشکەش کردووە، لە کاتێکدا نەوتی خاوی برێنت لە ڕۆژی دووشەممەدا بە دەوروبەری ٩٧ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک مامەڵەی پێوەدەکرا. ئەم گۆڕانکارییانە بەو واتایە نایەن کە چین دەستبەرداری نەوتی ئێران بووە، بەڵکو ئاماژەن بۆ ئەوەی بەردەوامبوونی کۆتوبەندەکان کڕیاران ناچار دەکات سەرچاوەکانی دابینکردنیان هەمەجۆر بکەن، بەتایبەتی لە بەرهەمهێنەرانی کەنداو.
فشارەکان نەوت تێدەپەڕێنن
لێکەوتەکانی کۆتوبەندە دەریاییەکان بۆ کەرتی پترۆکیمیاییەکانیش درێژ دەبنەوە، کە بە دووەم گەورەترین سەرچاوەی دەستکەوتنی دراوی بیانی دادەنرێت بۆ ئێران لە دوای نەوت. کۆمپانیاکانی پترۆکیمیایی ئێران بە ڕادەیەکی زۆر پشتیان بە کەشتیوانیی دەریایی بەستووە، و بەپێی خەمڵاندنەکانی "کێپلەر"، پرۆسەی بارکردنی بەرهەمەکانیان لە مانگی ئابدا بە ڕێژەی دوو لەسەر سێ کەمی کردووە بەراورد بە سەرەتای ساڵ.
لە بەرامبەردا، بەرهەمهێنەرانی تری نەوت لە کەنداو توانیویانە پارێزگاری لە ڕۆیشتنی بڕێکی زۆری نەوتی خاو بکەن، بە سوودوەرگرتن لە ڕێڕەوە جێگرەوەکانی ڕێڕەوی دەریایی. ئەم جیاوازییە ئێران لە دۆخێکی زۆر سەختتردا دادەنێت، چونکە بۆ ساغکردنەوەی هەناردەکانی زیاتر پشت بە گواستنەوەی دەریایی ڕاستەوخۆ دەبەستێت.
ڕیاڵ و هەڵئاوسان لە بازنەی فشاردا
قەیرانی هەناردەکردن ڕەنگدانەوەی لەسەر توانای تاران هەیە بۆ بەدەستهێنانی دۆلار و دراوە بیانییەکانی پێویست بۆ پارەدارکردنی هاوردەکان، لە نێویاندا ئەو ماددە خاوانەی کارگەکان پێویستیان پێیەتی. لەگەڵ بەرزبوونەوەی تێچووی هاوردەکردن بەهۆی لاوازی دراوەکەوە، فشاری هەڵئاوسان زیاد دەکات، لە کاتێکدا ڕێژەی فەرمیی هەڵئاوسان لە ئێران بە شێوەی ساڵانە ٨٠٪ی تێپەڕاندووە.
هەمەد حسێن، ئابووریناس لە "کاپیتال ئیکۆنۆمیکس" ڕایگەیاند کە ڕیاڵی ئێرانی نزیکەی ١٥٪ی بەهاکەی بەرامبەر بە دۆلار لەدەستداوە لەو کاتەوەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە مانگی ئابدا هەڵمەتی فشاری ئابووری ڕاگەیاندووە. لە لایەکی دیکەشەوە سندووقی دراوی نێودەوڵەتی پێشبینی دەکات کە ئابووریی ئێران لە ماوەی ئەمساڵدا بە ڕێژەی ٥.٤٪ پاشەکشە بکات، کە ئەمەش خراپترین ئاستی ئابووریی ئێران دەبێت لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە.
بازرگانی بەردەوامە بەڵام بە تێچوویەکی بەرزتر
سەرەڕای فشارەکان، بازرگانیی ئێران بەتەواوی نەوەستاوە. بەپێی ئاماری میدیاکانی ئێران، لە نێوان ناوەڕاستی مانگی ئازار بۆ ناوەڕاستی مانگی ئاب، وڵاتەکە بە بڕی نزیکەی ١٥ ملیار دۆلار کاڵای نانەوتی هەناردە کردووە، هەرچەندە بەهاکەی لە ئاستی ساڵی پێشووتر کەمتر بووە.
بەڵام کۆتوبەندەکان گەیشتوونەتە یەکێک لە گرنگترین ڕێڕەوە بازرگانییەکانی ئێران، دوای ئەوەی بازرگانیی فەرمی لە ڕێگەی ئیماراتەوە تا ڕادەیەکی زۆر وەستا، ئەوەش لە دوای ئەوە هات کە ئەبوزەبی مانگی ڕابردوو هەڵپەساردنی مامەڵە دارایی و ئابوورییەکانی لەگەڵ تاران ڕاگەیاند، بەپێی قسەی بەرپرسانی ئاگادار. هێشتا هەندێک لە چالاکییە بازرگانییەکان بەنێو کۆمپانیا و تۆڕە نافەرمییەکاندا تێپەڕ دەبن، لە کاتێکدا بەشێکی تری بازرگانییەکە گۆڕاوە بۆ ڕێگاکانی نێوان تورکیا، عێراق، عومان و پاکستان. بەڵام گۆڕینی ڕێڕەوەکان کات و تێچووی زیاتر دەخاتە سەر پرۆسەکانی هاوردە و هەناردەکردن، کە ئەمەش بارگرانییەکان لەسەر ئابووریی ئێران زیاتر دەکات.
ئایا ستراتیژیەتی فشار سەرکەوتوو دەبێت؟
ئەم پێشهاتانە ستراتیژیەتی فشاری ئابووریی واشنتۆن لەسەر ئێران دەخەنە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی گرنگەوە. ئیدارەی ئەمریکا گرەو لەسەر ئەوە دەکات کە کەمبوونەوەی داهاتە نەوتییەکان و بەرزبوونەوەی تێچووی بازرگانی، فشارەکانی سەر تاران زیاتر دەکەن و ناچاری دەکەن سازش بکات. بەڵام کاریگەریی ئابووری مەرج نییە بە واتای گۆڕینی هەڵوێستی سیاسی یان سەربازی بێت.
حسێن پێی وایە ڕێڕەوی داهاتوو تا ڕادەیەکی زۆر پشت بەو بڕە ئازارە ئابوورییە دەبەستێت کە سیستەمی ئێرانی ئامادەیە بەرگەی بگرێت لەپێناو بەدەستهێنانی ئامانجە سەربازی و جیۆپۆلەتیکییەکانیدا.
هەروەها ئیلی جێرنمایە، بەرپرسی کاروباری ئێران لە ئەنجومەنی ئەوروپا بۆ پەیوەندییەکانی دەرەوە، پێی وایە سزاکان کاریگەرییەکی گەورەیان لەسەر خێزانە ئێرانییەکان دەبێت، بەڵام گومانی هەیە کە ئەمە بەتەنیا ببێتە هۆی ئەوەی تاران لەسەر مێزی دانوستان خۆی بەدەستەوە بدات. ئەو دەڵێت زانیارییە بەردەستەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە سیستەمی ئێرانی "بە ئەگەری زۆرەوە خۆڕاگری دەکات".
قەیرانی نەختینە لە قۆناغێکی نوێ نزیک دەبێتەوە
لە کاتێکدا تاران هێشتا دەتوانێت داهات لەو نەوتە بەدەست بهێنێت کە لە ماوەی ئارامیدا گواستراوەتەوە دەرەوەی ناوچەی گەمارۆکە، بەڵام قەبارەی ئەم یەدەگە بە خێرایی کەم دەکات. لەگەڵ دابەزینی بۆ نزیکەی ٢٩ ملیۆن بەرمیل و کەمبوونەوەی پرۆسە نوێیەکانی بارکردن، ئێران لە هەفتەکانی داهاتوودا ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی سەختتر دەبێتەوە بۆ پاراستنی ڕۆیشتنی دراوی بیانی بۆ ناو وڵاتەکە.
بەپێی خەمڵاندنەکانی "کێپلەر"، ئەگەر تێکڕای ڕادەستکردنی ئێستا بەردەوام بێت، ڕەنگە نەوتی سەر کەشتییەکانی دەرەوەی گەمارۆکە تا ناوەڕاستی مانگی تشرینی یەکەم وشک بکات. ئەوکات ئالەنگاریی بەردەم تاران تەنها فرۆشتنی بڕێکی کەمتری نەوت نابێت، بەڵکو پاراستنی هاتنەناوەوەی دراوی قورس دەبێت بۆ ئابوورییەک کە بە ڕادەیەکی زۆر پشتبەستووە بە هەناردەی وزە، ئەوەش لە کاتێکدا کە تێچووی هاوردەکردن لە زیادبووندایە، نرخی دراو پاشەکشەی کردووە و هەڵئاوسانیش توندتر بووەتەوە.
ئەم پێشهاتانە ئاماژە بەوە دەکەن کە کاریگەریی گەمارۆکە لە تێکدانی جووڵەی هەناردەکردنەوە گۆڕاوە بۆ دروستکردنی فشار لەسەر بەرهەمهێنان، داهات، دراو و بازرگانی لە یەک کاتدا، کە ئەمەش ئابووریی ئێران دەخاتە بەردەم قۆناغێکی زۆر سەختترەوە ئەگەر کۆتوبەندە دەریاییەکان بەردەوام بن.