پوختە :
ئەم ڕاپۆرتە شیکردنەوەیەکی قووڵ پێشکەش دەکات سەبارەت بە وەرچەرخانی مێژوویی لە ژینگەی وەبەرهێنانی عێراق، کە لە دوای هاتنی حکومەتە نوێیەکەی سەرۆکوەزیران، بازرگانی گەنج عەلی ئەلزەیدی، هاتووەتە کایەوە. دوای ساڵانێکی زۆر لە دوورکەوتنەوە و خۆدزینەوەی وەبەرهێنەرانی بیانی بەهۆی مەترسییە ئاسایشی یەکان، گەندەڵی و هەژموونی هێزە ناڕێکەکانی دەرەوەی سوپا، عێراق توانیویەتی متمانەی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی جیهان بەدەست بهێنێتەوە. ئەم وەرچەرخانە لە واژۆکردنی پاکێجێکی گەورەی یاداشتی لێکتێگەیشتن بە بەهای زیاتر لە ٦٠ ملیار دۆلار لە کەرتی وزە، تەندروستی و تەکنەلۆژیا لەگەڵ دامەزراوەکانی ئەمریکا بەدیار دەکەوێت. گرنگترین خاڵی ئەم وەرچەرخانە بریتییە لە داڕشتنی ستراتیژێکی نوێ بۆ دروستکردنی بۆرییەکی سەربەخۆ بۆ تێپەڕاندنی گەرووی هورمز بەرەو دەریای ناوەڕاست، کە دەبێتە هۆی پاراستنی ئاسایشی وزەی نیشتمانی لەژێر تارمایی ململانێ جیۆپۆلەتیکییەکانی ناوچەکە.  

پێشەکی:
بۆ ماوەی پتر لە دوو دەیە، کەرتی ئابووری و وزەی عێراق لە ناو بازنەیەکی داخراوی قەیراندا دەخولایەوە. سیستمە سیاسییەکە کە لەسەر بنەمای دابەشکردنی دەسەڵات بونیاد نرابوو، ڕێگەی بە هێزە چەکدارەکانی دەرەوەی سوپا دەدا بگەنە پێگە ستراتیژییەکانی بڕیاردان و سەرچاوە داراییەکانی دەوڵەت بەفیڕۆ بدەن و تاڵانی بکەن. ئەم دۆخە ژینگەیەکی نادڵنیای ڕەخساندبوو کە متمانەی بە دەسەڵاتە فەرمییەکان نەمابوو و شەفافیەت گەیشتبووە نزمترین ئاست، بە شێوەیەک کە کۆمپانیا گەورەکانی وزەی ڕۆژئاوا کاریان لە ناوچەکەدا وەک سەرکێشییەکی بێھودە دەبینی. بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی کابینەکەی عەلی ئەلزەیدی، دیدگایەکی نوێی ئابووری هاتە ئاراوە کە بنەماکەی لەسەر بنبڕکردنی شێوازی کۆنی بەڕێوەبردن و کردنەوەی دەرگاکانی وڵات بەڕووی پڕۆژە ڕاستەقینەکاندا داڕێژراوە.  

 هۆکارەکانی پشت متمانە بە حکومەتەکەی ئەلزەیدی لەلایەن کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانەوە
:
گەڕانەوەی کۆمپانیا گەورە نێودەوڵەتییەکانی وزە بۆ عێراق بە ڕێکەوت نەبووە، بەڵکو دەرئەنجامی چەند هۆکارێکی سەرەکی و ڕێوشوێنی کردارییە کە کابینەی نوێ گرتوویەتیە بەر:  
١- بەرەنگاربوونەوەی کرداریی گەندەڵی: حکومەت دەستی کردووە بە تێکشکاندنی ئەو تۆڕە بیرۆکراتی و ناڕوونانەی کە پێشتر وەبەرهێنەرانیان ناچار دەکرد پاشەکشە بکهن.  
٢-کۆنتڕۆڵکردنی پشێوی چەک و بێلایەن کردنی کوتلەکان:
 ئەنجامدانی چاکسازی لە سێکتەری ئاسایشی  داو سنووردارکردنی جووڵەی گروپە چەکدارە ناڕێکەکان، کە ئەمەش سەقامگیرییەکی درێژخایەنی بۆ کۆمپانیا بیانییەکان مسۆگەر کردووە.  
٣- پەیڕەوکردنی سیاسەتی "دەرگای کراوە": ڕاگەیاندنی فەرمی ئەلزەیدی لە لوتکەی بازرگانی ئەمریکا و عێراق کە تێیدا جەختی کردەوە حکومەتەکەی ئاسانکاری تەواو پێشکەش بە هەر پڕۆژەیەک دەکات و بۆ هیچ وەبەرهێنەرێک ڕێوشوێنەکان قورس ناکات.  

سێکتەرەکانی ڕێککەوتنەکە و بەها داراییەکەی بە دۆلار:
ئەو یاداشتنامە و ڕێککەوتننامانەی کە لە لوتکەی بازرگانی ئەمریکا و عێراقدا واژۆ کران، بەهای گشتییان زیاتر لە ٦٠ ملیار دۆلاری ئەمریکییە. ئەم وەبەرهێنانە سێکتەرە گرنگەکانی ژێرخانی عێراق دەگرێتەوە کە پێشتر فەرامۆش کرابوون:  

سێکتەری ئابووری کۆمپانیا پێشەنگەکان ئامانج و ناوەڕۆکی پڕۆژەکان:
کەرتی وزە (نەوت، گاز و بۆرییەکان)شیڤرۆن (Chevron)، بی پی (BP)، کۆنۆکۆفیلیپس پەرەپێدانی کێڵگەکانی ڕۆژئاوای قورنە ٢ و ناسریە، و پڕۆژەی دووبارە پەرەپێدانی ٤ کێڵگەی باکوور لە کەرکوک.
بۆرییەکانی هەناردەکردن کۆمپانیاکانی کەرتی وزەی ئەمریکی دروستکردنی بۆرییەکی نوێی ستراتیژی بۆ گواستنەوەی نەوتی عێراق بۆ دەریای ناوەڕاست بەدەر لە گەرووی هورمز.
چاودێری تەندروستی کۆمپانیا پسپۆڕەکانی ئەمریکاهاوردەکردنی سیستەمی پێشکەوتووی پزیشکی و مۆدێرنیزەکردنی نەخۆشخانەکانی عێراق.
تەکنەلۆژیای پێشکەوتوودامەزراوە تەکنەلۆژی یەکانی ئەمریکا بونیادنانی ژێرخانی دیجیتاڵی، گەشەپێدانی کەرتی پەیوەندییەکان و هێنانەناوەوەی سیستەمی پێشکەوتوو.

شایەنی باسە، کۆمپانیای کۆنۆکۆفیلیپس (ConocoPhillips) ڕەزامەندی دەربڕیوە لەسەر کڕینی ٤٢٪ی پشکەکانی کۆمپانیای "بی پی ئینێرجی کەرکوک"، بەمەش هاوبەشی لەگەڵ کۆمپانیای بی پی (BP) دەکات لە یەکێک لە گەورەترین پڕۆژەکانی دووبارە گەشەپێدانی کێڵگەکانی کەرکوک کە مێژووەکەی بۆ ساڵی ١٩٢٧ دەگەڕێتەوە.  

جیاوازی سیاسەتی کابینەکەی ئەلزەیدی لە ژێر تارمایی جەنگی ئەمریکا و ئێران:
حکومەتەکانی پێشووی عێراق بەردەوام وەک لایەنێکی لاواز یان ناوچەیەکی ململانێ لە نێوان واشنتن و تاراندا دەبینران، کە ئەمەش دەبووە هۆی پەککەوتنی بڕیاری سیاسی و دارایی وڵات بەهۆی گوشارە ناوچەییەکانەوە. بەڵام سیاسەتی کابینەکەی ئەلزەیدی جیاوازییەکی ڕادیکاڵی نیشانداوە؛ سەرەڕای ئەو سێبەرە قورسەی کە شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لە دژی ئێران بەسەر ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کێشاویەتی، عێراق نەبووەتە قوربانی ئەم پشێوییە.  
تۆم باراک، نوێنەری دۆناڵد ترەمپ لە ناوچەکەدا، ئاماژەی بەوە کردووە کە عێراقی نوێ لەجیاتی ئەوەی ببێتە گۆڕەپانی جەنگ، ئێستا لە "پێشەوەی هاوپەیمانییەکی نوێی ئەمنی ستراتیژی" لەگەڵ ئەمریکادایە. دیدارە فەرمییەکەی عەلی ئەلزەیدی لەگەڵ سەرۆکی ئەمریکا، دۆناڵد ترەمپ، لە کۆشکی سپی سەلمێنەری ئەوەیە کە عێراق خەریکە پێگەی جیۆپۆلەتیکی خۆی وەک دەوڵەتێکی خاوەن بڕیاری ئابووری سەربەخۆ دەچەسپێنێت و بەرژەوەندی ئابووری هاوبەش دەکاتە بنەمای پەیوەندییەکانی لەگەڵ هێزە گەورەکاندا.  

ئایا ئەم ڕێکەوتننامەیە دەتوانێت جێگرەوەیەک بۆ گەرووی هورمز بدۆزێتەوە؟
بەهۆی داخستنی پچڕپچڕ یان نادڵنیایی لە تێپەڕبوون لە گەرووی هورمز کە نزیکەی ٢٠٪ی نەوت و غازی جیهانی پێدا تێپەڕ دەبێت، هەناردەکردنی عێراق لە ڕابردوودا زیانی زۆری بەرکەوتووە. ڕێککەوتنی نوێ لەگەڵ کۆمپانیای شیڤرۆن (Chevron) وەڵامێکی ستراتیژییە بۆ ئەم کێشەیە.  
"جەیک سپێرنگ، بەرپرسی پەرەپێدانی بازرگانی کۆمپانیای شیڤرۆن، ڕایگەیاندووە کە کۆمپانیاکە وەبەرهێنان لە بۆرییەکدا دەکات کە گەرووی هورمز بەدەر دەکات و نەوتی عێراق ڕاستەوخۆ دەگوازێتەوە بۆ کەنارەکانی ڕۆژئاوای دەریای ناوەڕاست لە سوریا. ئەمە وەرچەرخانێکی مێژووییە بۆ سەربەخۆیی جیۆپۆلەتیکی عێراق".
  
ئەم پڕۆژەیە نەک تەنها مەترسی بلۆکەکردنی ئابووری عێراق ناهێڵێت، بەڵکو بە وتەی پسپۆڕان دەتوانێت لە درێژخایەندا عێراق بکاتە ناوەندێکی ناوچەیی گەورەی بازرگانی وزە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کە لە ڕووی گرنگییەوە شیاوی بەراورد بێت بە ناوەندە ناسراوەکانی وزەی ئەمریکا وەک ناوەندی غازی سروشتی "هێنری هاب" و ناوەندی نەوتی "کوشینگ".  

سەپاندنی هەژموونی ئەمریکا یان ڕزگاربوونی ئابووری عێراق؟
پرسیاری ئەوەی ئایا ئەم ڕێککەوتنانە تەنها سەپاندنی هەژموونی ئەمریکایە یان پڕۆژەی ڕزگارکردنە، پێویستی بە تێڕوانینێکی واقیعی هەیە. ئەگەرچی یاداشتەکانی لێکتێگەیشتن لە ئێستادا ناپابەندکەرن، بەڵام جۆری پڕۆژەکان و ئامادەیی کۆمپانیا زەبەلاحەکان نیشان دەدەن کە ئەم هەنگاوە دەچێتە بواری جێبەجێکردنی کردارییەوە.  
دۆناڵد ترەمپ لە کۆبوونەوەی لەگەڵ ئەلزەیدی ڕایگەیاند کە ئەمریکا هاوکاری عێراق دەکات بۆ ڕەخساندنی هەلی کار لە هەردوو وڵاتدا. گۆڕینی کەرتی وزە و دروستکردنی بۆری سەربەخۆ، عێراق لە قەیرانی درێژخایەنی وزە ڕزگار دەکات کە ساڵانێکە کارەبا و پێداویستییە ناوخۆییەکانی پەکخستووە. لەبەر ئەوە، پڕۆژەکە لە چوارچێوەی هەژموونی یەک لایەنە دەرچووە و بووەتە هاوبەشییەکی ستراتیژی کە تێیدا عێراق دەبێتە براوەی سەرەکی لە ڕووی ئابوورییەوە.  

ئەنجام :
حکومەتەکەی عەلی ئەلزەیدی توانیویەتی مۆدێلێکی نوێ لە حوکمڕانی ئابووری لە عێراقدا پێشکەش بکات کە پشت بە شەفافیەت، چاکسازی ئاسایشی  و هێنانەناوەوەی وەبەرهێنانی کێش قورس دەبەستێت. پاکێجی ڕێککەوتننامە ٦٠ ملیار دۆلارییەکان و پڕۆژەی بۆری بەدیلی گەرووی هورمز، عێراق لە کەناری داڕمانی ئابووری و وزەوە دەگوازێتەوە بۆ قۆناغی بوون بە جەمسەرێکی بەهێزی وزە لەسەر ئاستی جیهانی. داهاتووی ئەم وەرچەرخانە مێژووییە بەندە بە بەردەوامبوونی حکومەت لەسەر سیاسەتی دەرگای کراوە و پاراستنی سەقامگیری ناوخۆیی.
ڕاوێژکاری یاسای و وزە:ڕێبوار محمد ئەمین 

ماستەر لەگرێبەستەکانی نەوت و گاز
١٨/٧/٢٠٢٦