لە خوێندنەوەیەکی جیاوازدا بۆ ڕووداوە دراماتیکەکەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکەی ئەمریکا کە شەممەی ڕابردوو بووە هۆی دەستگیرکردنی نیکۆلاس مادۆرۆ سەرۆکی ڤەنزوێلا . .
نووسەر پێی وایە کە تەواو پێچەوانەکەی ڕاستە، چونکە "ڕفاندنی مادۆرۆ" خزمەت بە دیدگای هاوبەشی سەرۆک دۆناڵد ترەمپ و ڤلادیمێر پوتین دەکات بۆ جیهانێک کە دەسەڵات و کایەکانی کاریگەری بەڕێوەدەچێت، و ئەوەی لە نەزمی نێودەوڵەتیدا دەمێنێتەوە کە لەسەر بنەمای یاسا و دادپەروەری و مافەکانی مرۆڤ دەمێنێتەوە ، کە دوای جەنگی جیهانی دووەم سەریهەڵدا، تێکدەدات .
نووسەر هۆشداریدا لەوەی ئەوەی ڕوودەدات دەتوانێت مانای جێبەجێکردنی ئەو شتە بێت کە بە "دۆکترینی دۆنرۆ" ناسراوە، بەو پێیەی دەستگیرکردنی مادۆرۆ بە گوتەی گیسن دەتوانێت پێشەکییەک بێت بۆ جیهانێک کە تیایدا ترەمپ دەستی بەسەر ئەمریکای لاتیندا بگرێت و پوتین دەست بەسەر ئەوروپادا بگرێت و شی جینپینگ سەرۆکی چین دەست بەسەر تایواندا بگرێت.
“دۆکترینی دۆنرۆ” زاراوەیەکە کە ناوی دۆناڵد و “ عەقیدەی مۆنرۆ ” مێژوویی کە لەلایەن جەیمس مۆنرۆ سەرۆکی ئەمریکا لە ساڵی ١٨٢٣ پێشنیار کراوە بە ئامانجی بەرەوپێشبردنی باڵادەستی ئەمریکا لە ناوچەکەدا تێکەڵ دەکات، لە ژێر پەردەی دژایەتیکردنی کۆلۆنیالیزمی ئەوروپی لە نیوەگۆی ڕۆژئاوادا.
جەوهەری “دۆکتورینی دۆنرۆ” لەسەر بنەمای دیپلۆماسی ڕێککەوتن و پاداشتکردنی ئەو حکومەتانەی کە لەگەڵ ترەمپدا دەڕۆن و سزادانی ئەوانەی کە تەحەدای ترەمپ دەکەن، بەپێی شیکارییەکی ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز کە لە 18ی تشرینی دووەمی 2025دا بڵاوکراوەتەوە، بەناونیشانی: “ترەمپ عەقیدەی دۆنرۆ پەسەند دەکات بۆ ئەوەی زاڵ بێت بەسەر نیوەگۆی ڕۆژئاوادا”.
گیسن جەختی لەوە کردەوە کە سیستەمی نێودەوڵەتیی هەبوو بەو شێوەیەی کە بەرگریکارەکانی وێنایان دەکرد، کامڵ و یەکگرتوو نییە، چونکە دامەزراوەکانی چەندین جار لەلایەن خودی زلهێزەکانەوە لە ناوەڕۆکەکانیان بەتاڵ دەکرانەوە. بەڵام سەرەڕای کەموکوڕیەکانی، میکانیزمی ڕاستەقینەی بۆ لێپرسینەوە دابین کرد، ئاسۆی ئازادی و کەرامەتی بە ملیۆنان کەس بەخشی و هیوای بۆ جیهانێک دامەزراند کە بە ڕێساکان بەڕێوەبچێت نەک یاسای جەنگەڵ.
ئەم ئاسۆیە، بەپێی وتارەکە، کاڵ دەبێتەوە، چونکە ئەمریکا خۆی پەنا بۆ کردەوەی نایاسایی دەبات کە لەژێر بەرگی ئەخلاقی ساختەدا پێشکەش دەکرێن.
نووسەرەکە ڕەخنەی لە وتارەکەی ترەمپ گرت کە ڕەوایەتی بە دەستگیرکردنی مادۆرۆ دەدات بەناوی دیموکراسیەوە و وتی کە ئەوە هیچ نییە جگە لە بەرگێک بۆ سیاسەتێکی نوێی کۆلۆنیالیزم کە ئامانج لێی کۆنترۆڵکردنی سەرچاوە سروشتییەکانە , بەتایبەتی نەوتی ڤەنزوێلا.
گیسن تیشک دەخاتە سەر لێکچوونەکانی نێوان قسەکانی ترەمپ و پوتین، بەتایبەتی لە ڕەوایەتیدان بە داگیرکاری و زاڵبوون بە بەکارهێنانی زمانی ڕزگاری و سەروەری. هەروەک چۆن پوتین بانگەشەی ئەوە دەکات کە لەشکرکێشی ئۆکرانیا بە ئامانجی ڕزگارکردنی ئۆکرانیا بووە، ترەمپ گێڕانەوەی هاوشێوە بەکاردەهێنێت بۆ پاساوهێنانەوە بۆ کۆنترۆڵکردنی ڤەنزوێلا، لەوانەش بانگەشەی "دزینی" سەرچاوە یان ژێرخانی وڵاتەکەی کە سەر بە وڵاتەکەی بووە.
لە ڕوانگەی نووسەرەوە، لۆژیکی سیاسی ترامپ لەسەر بنەمای مامەڵەکردنە لەگەڵ وڵاتان وەک تەنها کۆگای سامان نەک کۆمەڵگەی خاوەن سەروەری و هاوشێوەی ئەو لۆژیکە کە پوتین لەسەردەمی سۆڤیەتدا لەسەری پەروەردە بووە و ئەمڕۆ سەرۆکی ئەمریکا بە ڕوونی بەرهەمی دەهێنێتەوە.
لە بابەتەکەدا هۆشداری دراوە لە کاردانەوەی نێودەوڵەتی ئەم ڕێبازە، چونکە گڵۆپی سەوز بۆ پوتین بۆ فراوانبوونی زیاتر لە ئەوروپا و پەیامێکی هاوشێوە بۆ چین دەنێرێت سەبارەت بە تایوان .
گیسن لەسەر بنەمای ئەم چەمکە دەڵێ، ئەگەر واشنتۆن لە پێناوی نەوتدا ڕێگە بەخۆی بدات پایتەختەکان داگیر بکات و سەرۆکەکان بڕفێنێت، ئەوا دەرگایەکی فراوان بۆ ڕووسیا و چین دەکاتەوە کە هەمان ڕێباز لە ژینگەی ناوچەیی خۆیاندا پراکتیزە بکەن.
لە کۆتایی بابەتەکەدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ڕووخانی مادۆرۆ بەم شێوەیە پوتینی لاواز نەکردووە، بەڵکو ڕەوایەتیی دوکتورینە سیاسییەکەی پشتڕاستکردەوە و جیهانی کردە شوێنێکی لەبارتر بۆ تەماحە فراوانخوازییەکانی، بەو پێیەی ئێستا ترەمپ و پوتین زیاتر هاوئاهەنگن.
سەرچاوە: ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز