بەشی یەکەم
پرسی ناسیونالیزمی کوردی لە سەدەی ڕابردوودا هەمیشە لەژێر هەڕەشەی دەرەکی و ناوخۆییدا بووە، بەڵام هیچ دیاردەیەک هێندەی دەرکەوتنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان و گۆڕانکارییە ئایدۆلۆژییەکانی نەبووەتە هۆی بەلاڕێدابردن و شێواندنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی کورد. خوێندنەوەیەکی قووڵ و ڕەخنەیی بۆ مێژوو و تیۆرییەکانی ئۆجەلان دەری دەخات کە گۆڕینی ستراتیژی پەکەکە لە کوردستانی سەربەخۆوە بۆ چەمکی لێڵ و ناڕوونی وەک کۆمۆنالیزم، کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی و ئینتیگراسیۆن (تێکهەڵکێشبوون)، نەک هەر وەرچەرخانێکی فیکری خۆڕسک نەبوو، بەڵکو پڕۆژەیەکی نەخشێندراوی دەزگای هەواڵگری تورکیا (میت) بوو بۆ تواندنەوەی شوناسی نەتەوەیی کورد لەناو کلتوری داگیرکەراندا.
ئینتیگراسیۆن و کۆمۆنالیزم: تواندنەوەی کورد لەژێر ماسکی دیموکراسیدا
سەرهەڵدانی چەمکەکانی نەتەوەی دیموکراتی و کۆمۆنالیزم لە ئەدەبیاتی دوای دەستگیرکردنی ئۆجەلاندا، کوشندەترین لێدان بوو لە جەستەی ناسیونالیزمی کوردی. ئۆجەلان بە تیۆریزەکردنی ئەم چەمکانە، سنوورە نەتەوەییەکانی سڕییەوە و پرسی سەروەریی خاکی کوردستانی گۆڕی بۆ داواکارییەکی لۆکاڵی بچووک لە چوارچێوەی دەوڵەتە داگیرکەرەکاندا. ئەمە ڕێک ئەو ئامانجە ستراتیژییەیە کە دەوڵەتی تورک دەیویست: پاکتاوکردنی چەمکی دەوڵەت-نەتەوەی کوردی لە مێشکی تاکی کورددا. بە ناوی ڕەتکردنەوەی دەوڵەت، کورد کرا بە قوربانیی کۆمەڵگەیەکی کلتوری لەناو دەوڵەتی تورکیادا، کە دەرئەنجامەکەی تەنها تواندنەوەی کلتوری و سیاسیی کوردە (ئینتیگراسیۆن) لەژێر سێبەری باڵادەستیی تورکدا.
گەمەی مافی ژن و ئازادیی جێندەری: دیوە شاراوەکەی ئۆجەلان
یەکێک لە گەورەترین مانۆڕە پۆپۆلیستییەکانی فیکری ئۆجەلان، پرسی ژنۆلۆژی یان ڕزگاریی ژنە. لە دیوە ڕووکەشەکەیدا، ئەم چەمکە وەک شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی نیشان دەدرێت، بەڵام لە ڕاستیدا گەمەیەکی سیاسیی و دەروونیی قووڵە بۆ چەند ئامانجێکی دیاریکراو:
تێکدانی شیرازەی کۆمەڵگەی کوردی: گۆڕینی خەباتی نەتەوەیی بۆ شەڕی جێندەری لە ناوخۆی کۆمەڵگەدا، هێزی کوردی لاواز کرد و ململانێی ڕاستەقینەی لەگەڵ داگیرکەر گۆڕی بۆ ململانێی ناوخۆیی پیاو و ژنی کورد.
بەکارهێنانی ژن وەک ئامرازی ئایدۆلۆژی: ژن لەم سیستمەدا نەک ئازاد نەکرا، بەڵکو کرا بە کەرەستەیەکی چەکداریی بێ ئیرادە لەپێناو پیرۆزکردنی خودی سەرۆک.
پەردەپۆشکردنی ڕاستییەکان: دروشمی پاراستنی مافی ژن کرا بە ماسکێک بۆ شاردنەوەی ئەو پێشێلکارییە دەروونی و جەستەییانەی کە لە فیکری شۆڤێنیستانەی سەرکردایەتیدا بوونیان هەیە.
فیکری هاوردەکراو و دژایەتی ناسیونالیزم
ئۆجەلان لە جیاتی پشتبەستن بە دۆزی ڕەوای نەتەوەیی و کلتوری ڕەسەنی کوردستان، پەنای بردە بەر فیکری هاوردەکراوی چەپی توندڕەو و دواتریش تیۆرییەکانی مۆرای بوو کچینی ئەمریکی. ئەم فیکرە هاوردەکراوە نەک هەر پێوەندی بە واقیعی کۆمەڵگەی کوردستانەوە نەبوو، بەڵکو بە ئەنقەست بۆ لێدانی ڕەوتی ناسیونالیزمی کوردی داڕێژرا. ناسیونالیزم لە فیکری ئۆجەلاندا وەک پەتایەک وێنا دەکرێت، لە کاتێکدا ناسیونالیزمی گەلانی بندەست تاکە بزوێنەری ڕزگارییە. ئەم دژایەتییە خزمەتێکی ڕاستەوخۆ بوو بە ناسیونالیزمی داگیرکەری تورک کە دەیەوێت هەستی نەتەوەیی کورد بکوژێت.
دروستکردنی باڵەکانی میت بۆ پارچەکانی تر: پژاک وەک نموونە
مەترسیدارترین قۆناغی ئەم پڕۆژەیە، هەناردەکردنی ئەم فیکرە شێوێنراوە بوو بۆ پارچەکانی تری کوردستان بە سەرپەرشتی ناڕاستەوخۆی ئەجێنداکانی میت. دروستکردنی پژاک بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان، نموونەیەکی حاشاهەڵنەگرە لەم گەمەیەدا:
تێکدانی خەباتی ڕەسەن: پژاک وەک هێزێکی هاوردە، تەنها بۆ ئەوە دروستبوو کە جێگرەوەیەک بێت بۆ حیزبە ناسیۆنالیستە مێژووییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان.
پەرتکردنی هێزی کورد: گواستنەوەی شەڕی ناوخۆیی و ئایدۆلۆژی پەکەکە بۆ ڕۆژهەڵات، بووە هۆی دووبەرەکی و لاوازکردنی پێگەی جەماوەریی شۆڕش دژی کۆماری ئیسلامی ئێران.
خزمەتکردنی ئەجێندای ناوچەیی: ئەم باڵانە لە جیاتی خەبات بۆ ڕزگاریی پارچەکانی خۆیان، کران بە کارتی گوشار و مامەڵەی سیاسی لە نێوان دەزگا هەواڵگرییەکانی ناوچەکە (میت و ئیتلاعات)دا.
ئەو فیکرەی کە ئەمڕۆ پێی دەوترێت ئۆجەلانیزم، هیچ نییە جگە لە تەڵەیەکی داڕێژراوی سیستمی داگیرکەری تورک (میت) بۆ لەباربردنی خەونی دەوڵەت بوونی کورد. بەلاڕێدا بردنی وزەی گەنجانی کورد بەرەو دروشمی بێ ناوەڕۆکی وەک کۆمۆنالیزم و ئینتیگراسیۆن، گەورەترین خیانەتە کە لە کلتور، مێژوو و ناسنامەی ناسیونالیزمی کوردی کراوە. ڕزگاربوونی تاکی کورد لەم پاشەکشە فیکرییە، یەکەمین هەنگاوە بەرەو زیندووکردنەوەی ڕێڕەوی ڕاستەقینەی خەباتی نەتەوەیی و ڕزگاریخوازی کوردستان.
بۆ قووڵبوونەوەی زیاتر لەم بابەتە شیکارییە، دەتوانین تیشک بخەینە سەر:
بەڵگە مێژووییەکانی پێوەندی نێوان سەرکردایەتی سەرەتایی پەکەکە و دەزگا هەواڵگرییەکان.
شیکاریی زیاتری کەمپەینەکانی پژاک لە ڕۆژهەڵات و کاریگەرییان لەسەر ڕاپەڕینەکانی ئەو بەشە.
بەشی دووەم
چۆنیەتی بەکارهێنانی میدیا بۆ چەواشەکردنی گەنجان لەژێر ناوی ئەم فیکرە هاوردەکراوەدا.
قۆناغی قووڵکردنەوەی شیکارییەکە: سێ خاڵە ستراتیژییەکەی تەسلیمبوون، وێرانکاری و بەکرێگیراوێتی ناوچەیی
بۆ تەواوکردنی ئەو ڕوانگە ڕەخنەییە توندەی لەسەر دیوی ناوەوەی پڕۆژەی ئۆجەلانزم باسمان کرد، پێویستە سێ تەوەرە و بەڵگەی مێژوویی و واقیعی بخەینە ڕوو کە دەیسەلمێنن ئەم فیکرە چۆن لە تیۆرییەوە گۆڕدرا بۆ چەکێکی کوشندە دژی ناسیونالیزمی کوردی.
پڕۆتۆکۆلەکانی دادگاییکردنی ئیمرالی: وەرچەرخانی زمان لە سەربەخۆیییەوە بۆ خزمەتکاری دەوڵەت
خوێندنەوەی پڕۆتۆکۆلەکانی دادگاییکردنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە ساڵی ١٩٩٩ لە دوورگەی ئیمرالی، گەورەترین شۆکی مێژوویی بوو بۆ ئەو جەماوەرەی کە باوەڕیان بە دروشمە ڕادیکاڵەکانی پەکەکە هەبوو. زمان و گوتاری ئۆجەلان لەبەردەم دادوەرە تورکەکاندا نەک هەر پاشەکشە بوو، بەڵکو تەسلیمبوونێکی تەواوەتی فیکری و سیاسی بوو:
پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بە دەوڵەت: ئۆجەلان لە دادگادا بە ڕاشکاوی ڕایگەیاند: دایکم تورک بوو، من ئامادەم لەم چرکەساتەوە خزمەتی دەوڵەتی تورکیا بکەم و پرسی کورد لە چوارچێوەی کۆمارێکی دیموکراتیدا چارەسەر بکەم. ئەم گوتارە سەرەتای لەدایکبوونی فیکری هاوردەکراوی ئینتیگراسیۆن بوو.
خیانەت لە خەونی سەربەخۆیی: لەم دادگاییکردنەدا، ئۆجەلان بە فەرمی ستراتیژی کوردستانی سەربەخۆ و یەکگرتووی وەک هەڵەیەکی مێژوویی ناوزەد کرد و ڕەتیکردەوە. ئەو چەمکی دەوڵەتی کوردی لە پرەنسیپێکی ڕەواوە گۆڕی بۆ هێڵێکی سوور کە نابێت کورد نێزیکی بکەوێتەوە.
دیلێکی خاوەن ئیمتیاز: لەو کاتەوە، ئۆجەلان بوو بە بارمتەیەکی سیاسی. گۆڕینی سزاکەی لە سێدارەدانی کتوپڕەوە بۆ زیندانی تاهەتایی، بەشێک بوو لە ڕێککەوتنێکی نەنووسراو کە تێیدا ئۆجەلان لە ڕێگەی نامە و تێزەکانیەوە بزووتنەوەی کوردی بەرەو چەکداماڵین و تواندنەوە بەرێت، وەک چۆن لە بڕیارەکانی دواییدا داوای هەڵوەشاندنەوەی فەرمی پەکەکەی کرد.
شەڕی خەندەقەکان (٢٠١٥-٢٠١٦): وێرانکردنی باکوور لەپێناو تاقیکردنەوەی ئۆتۆنۆمی فاشیل
شەڕی خەندەق و باڕیکادەکان لە شارەکانی باکووری کوردستان (وەک ئامەد، جزیر، نسێبین و سور) گەورەترین کارەساتی سەربازی و مرۆیی بوو کە فیکری ئۆجەلان بەسەر کوردی هێنا:
تاقیکردنەوەی تیۆرییەکی سادە: پەکەکە لەژێر کاریگەریی چەمکی خۆبەڕێوەبەریی دیموکراتی (کۆمۆنالیزم)، گەنجانی بێئەزموونی ناردە ناو کۆڵانەکان بۆ لێدانی خەندەق، بەبێ ئەوەی چەک و هێزی پێویستیان هەبێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سوپایەکی نیزامیی گەورەی وەک تورکیا.
وێرانکردنی ژێرخانی باکوور: دەرئەنجامی ئەم سەرکێشییە فیکرییە، وێرانبوونی تەواوەتی گەڕەکە مێژووییەکانی باکوور و کۆچبەرکردنی پتر لە نیو ملیۆن کوردی مەدەنی بوو. شارەکان کرانە گۆڕستان و مێژووی کلتوریی چەندین سەدەی کورد لەناوپرا.
پاکتاوکردنی دەستکەوتە سیاسییەکان: ئەم شەڕە باشترین بیانووی دایە دەست دەوڵەتی فاشیستی تورک بۆ ئەوەی هاوسەرۆکانی هەدەپە (وەک سەڵاحەدین دەمیرتاش)، سەرۆک شارەوانییە هەڵبژێردراوەکان، و چالاکوانانی مەدەنی دەستگیر بکات. ئەم هۆکارە پێگەی سیاسیی کوردی لە باکوور بۆ چەندین دەیە پاشەکشە پێکرد و هیوای گەنجانی بە تەواوی کوژاندەوە.
بەشی سێهەم
پوختەی ناوەڕۆکی بەراوردکارییەکە:
دروستکردنی پژاک: ئەجێندای میت بۆ لێدانی ڕۆژهەڵات و پاراستنی سنوورەکان
دروستکردنی (پژاک) لە ساڵی ٢٠٠٤، نەخشەیەکی پێشوەختە بوو بۆ گواستنەوەی فۆرمی پاشکۆیی فیکری قەندیل بۆ ناو جەستەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان:
هاوئاهەنگی ژێربەژێر (میت و دکتۆرینی قەندیل): دروستکردنی کەمپەکانی پژاک لەسەر سنوورەکانی نێوان باشوور و ڕۆژهەڵات، بۆ خەباتی ڕاستەقینە نەبوو، بەڵکو بۆ دروستکردنی ناوچەیەکی جیاکەرەوە بوو. پەکەکە لە ڕێگەی پژاکەوە هەمیشە وەک هێزێکی ڕێگریکەر لە نێوان حیزبەکانی ڕۆژهەڵات و خاکی ناوخۆی ئێراندا کاری کردووە.
پەکخستنی خەباتی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵات: ڕۆژهەڵاتی کوردستان خاوەنی کلتورێکی سیاسیی دێرینە کە بنەماکەی لەسەر کۆماری کوردستان لە مەهاباد و ناسیونالیزمی دیموکراتی دامەزراوە. پژاک بە هێنانە ناوەوەی فیکری ئۆجەلانزم و نەتەوەی دیموکراتی، هەوڵی دا شوناسی نەتەوەیی ڕۆژهەڵات بشێوێنێت و گەنجان بە دروشمی ناڕوونی جێندەری و دژایەتیکردنی حیزبە دێرینەکان سەرقاڵ بکات.
سازش لەسەر خوێنی گەنجانی ڕۆژهەڵات: مێژووی پژاک پڕە لە ئاگربەستی درێژخایەن لەگەڵ کۆماری ئیسلامی ئێران (بە تایبەت دوای شەڕی چیای جاسوسان لە ٢٠١١). ئەم هێزە هەمیشە چەکدارانی خۆی بۆ شەڕەکانی پەکەکە لە باکوور و ڕۆژاوا ناردووە، ئەمەش دەیسەلمێنێت کە پرسی نەتەوەیی ڕۆژهەڵات لای ئەوان تەنها کارتێکی گوشار و ئامرازێکی بازرگانیی سیاسییە لە نێوان هاوکێشەکانی میت و هەواڵگریی ناوچەکەدا.
ئەم سێ بەڵگەیە نیشانی دەدەن کە فیکری هاوردەکراوی ئۆجەلان تەنها تیۆرییەکی فەلسەفیی بێ زیان نییە، بەڵکو پڕۆژەیەکی دابڕێنەر و لێکدەرە کە ئامانجی سەرەکی لێدانی سەربەخۆییخوازی کورد و ڕاگرتنی هەر جۆرە جووڵەیەکی ڕزگاریخوازییە لە پارچەکانی کوردستان، تا کورد هەمیشە وەک کەمینەیەکی بێ قەوارە لەناو کلتوری داگیرکەراندا بتوێتەوە.
لێرەداپوختەی بەراوردکاریی فەرمی کە تێیدا شیکارییەکی قووڵ بۆ پێگەی فیکری و سیاسیی پژاک، حیزبە ناسیۆنالیستە مێژووییەکان، و بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان دەخەینە ڕوو
ئەم بەراوردکاریە لەسەر شێوازی وتارە ڕەخنەییەکەی پێشوو دابڕێژراوە و تیشک دەخاتە سەر ئەوەی چۆن بزووتنەوەی ئایندە وەک مۆدێلێکی ناسیونالیزمی نوێ و سەربەخۆ، ڕەخنە لە فیکری هاوردەکراوی پەکەکە و پاشکۆیی سیاسی دەگرێت.
پوختەی ناوەڕۆکی بەراوردکارییەکە:
سێگۆشەی بەراوردکاری سیاسی
پژاک (فیکری ئۆجەلان): کارکردن لەژێر دروشمی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی کە لە ناوەڕۆکدا پرسی نەتەوەیی کورد لە ڕۆژهەڵات کورت دەکاتەوە بۆ داواکاری کلتوری و ئینتیگراسیۆن (تێکهەڵکێشبوون) لەناو سنوورەکانی ئێراندا. بڕیاری سیاسییان لە قەندیلە و بە تەواوی پاشکۆی ئەجێندای گشتی پەکەکەیە کە لە ئیمرالییەوە ئاڕاستە دەکرێت.
حیزبە مێژووییەکان :هەڵگری کلتوری کلاسیکی ناسیونالیزمی کوردین لە ڕۆژهەڵات ئەم بەراوردکاریە باسی کێشەی چەقبەستوویی مێژوویی و نەبوونی گوتارێکی مۆدێرنیان دەکات کە وایکردووە نەتوانن بە تەواوی ڕێگری لە تەشەنەکردنی هێزە هاوردەکراوەکان بگرن.